اسپینوزا ( جلسه سوم بخش اول )

رساله‌ی «درباره‌ی سیاست» آخرین اثر اسپینوزاست؛ رساله‌ای که ناتمام ماند. اسپینوزا این کتاب را در دو سال پایانی زندگی‌اش نوشت، اما پیش از آن که بتواند آن را به پایان برساند، در چهل و چهار سالگی از دنیا رفت. به همین دلیل، این اثر پس از مرگ او و به صورت ناقص منتشر شد.
در این رساله، اسپینوزا ابتدا به بررسی نظام‌های سلطنتی و اشرافی می‌پردازد و سازوکارهای قدرت در این اشکال حکومت را تحلیل می‌کند. سپس به بحث درباره‌ی دموکراسی می‌رسد؛ بخشی که متأسفانه ناتمام می‌ماند و تنها چند صفحه از آن باقی می‌ماند. به همین دلیل، ممکن است گفته شود که اسپینوزا فرصت نیافت دیدگاه نهایی و کامل خود را درباره‌ی حکومت دموکراتیک به‌طور منسجم بیان کند. با این حال، همین اشارات کوتاه نیز حاوی مبانی مهمی است که بعدها در شکل‌گیری فهم مدرن از دموکراسی نقش ایفا کردند.
نکته‌ی مهم این جاست که اگرچه بحث مستقیم اسپینوزا درباره‌ی دموکراسی ناتمام ماند، اما بنیان‌های نظری آن را می‌توان در دیگر آثار اصلی او به‌ روشنی یافت؛ به‌ویژه در دو کتاب مهمش: نخست «اخلاق» که اسپینوزا سال‌های زیادی از عمر خود را صرف نگارش آن کرد و این اثر را در سه مرحله تدوین نمود؛ و دوم «رساله‌ی الهیات ـ سیاسی» که در جلسات گذشته به آن پرداخته شد. در این دو اثر، مبانی فکری‌ای طرح می‌شوند که بدون آن‌ها فهم اندیشه‌ی سیاسی اسپینوزا، به‌ویژه تلقی او از آزادی، قدرت و حکومت، ممکن نیست.
نقطه‌ی آغازین و اساسی اسپینوزا در رساله‌ی « درباره سیاست» ، که به‌ویژه در دو فصل نخست کتاب برجسته می‌شود، این است که اندیشه‌ی سیاسی باید بر اساس واقعیت سرشت انسان تدوین شود، نه بر مبنای الگوهای صرفاً عقلانی، آرمانی یا انتزاعی. او در اینجا به‌طور ضمنی با سنتی مخالفت می‌کند که از افلاطون آغاز شده و در بسیاری از فیلسوفان بعدی ادامه یافته است؛ سنتی که سیاست را بر پایه‌ی « انسانِ آرمانی» یا « عقلِ مجرد» بنا می‌کرد، نه انسانِ واقعی با امیال، عواطف، ترس‌ها و امیدهایش.
از نظر اسپینوزا، سیاست زمانی معنادار و کارآمد است که انسان را آن‌گونه که هست در نظر بگیرد، نه آن‌گونه که باید باشد. به همین دلیل، اندیشه‌ی سیاسی او ، بیش از آنکه تجویز اخلاقی یا رویای آرمان‌شهری باشد، تلاشی است برای فهم ضرورت‌ها، محدودیت‌ها و امکان‌های واقعی زندگی جمعی انسان‌ها.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
دکتر سید جواد طباطبایی (۱۴ دسامبر ۱۹۴۵–۲۸ فوریه ۲۰۲۳) ( ۲۳ آذر ۱۳۲۴ - ۹ اسفند ۱۴۰۱ ) استاد و پژوهشگر برجسته فلسفه سیاسی در دانشگاه تهران بود . او پس از دریافت دکترای فلسفه سیاسی خود از دانشگاه سوربن فرانسه ، با تدریس در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و سپس معاونت دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، فعالیت خود را در ایران آغاز کرد . طباطبایی با بیش از ۱۵ جلد کتاب و صدها ساعت درسگفتار و صدها مصاحبه و مقاله از پرکارترین پژوهشگران و مدرسان اندیشه سیاسی در ایران است . وی در آثار خود نظریات «زوال اندیشه سیاسی در ایران» « انحطاط اندیشه سیاسی در ایران » « تصلب سنت قدمائی » « امتناع اندیشه در ایران » « شرایط امتناع و شرایط امکان » « نظریه ایرانشهری که ناتمام ماند » را مطرح نمود؛
وی به بررسی علل عقب‌ماندگی تمدنی سیاسی و فکری در ایران پرداخت . آثار او مانند مجموعه کتابهای « جدال قدیم و جدید» و « تاملی درباره ایران» و « این خلدون و علوم اجتماعی » تأثیر زیادی بر مباحث مدرنیته در ایران داشتند . طباطبایی اصلی‌ترین متفکر سیاسی معاصر ایران، به‌ویژه در زمینه فلسفه سیاسی و فلسفه مدرنیته است.

#دکتر_طباطبایی #جواد_طباطبایی #اسپینوزا
#عقل #دموکراتیک #حکومت