średniowieczna Wiślica

#dronevideo #historia #świętokrzyskie #architecture #archeologia

📜 historia:
W państwie Polan Wiślica znalazła się ok. 989 roku, wskutek podbojów księcia Mieszka I. Wkrótce po tej dacie, z inicjatywy księcia (Mieszka I albo Bolesława I Chrobrego) wzniesiono pierwszy murowany kościół grodowy. Na początku XI wieku Bolesław Chrobry zbudował nieopodal osady gród obronny, którego zadaniem była ochrona przeprawy przez Nidę. Stabilizację przyniosły rządy księcia Henryka sandomierskiego (lata 1146-1166). Wiślica była wówczas jednym z najważniejszych grodów w księstwie (obok Sandomierza i Lublina). Książę ten ufundował zgromadzenie kanoników oraz pierwszą wiślicką kolegiatę. Po śmierci księcia Henryka w roku 1166, miasto stało się główną siedzibą księcia Kazimierza (Sprawiedliwego) i pozostawało nią, aż do roku 1177 kiedy to Kazimierz przeniósł swój dwór do Krakowa. Za czasów tegoż księcia zakończono budowę kolegiaty, wzniesiono rezydencję książęcą i odbudowano gród obronny. Wielkie zniszczenia przyniósł najazd mongolski w roku 1241. Prawa miejskie Wiślica uzyskała z rąk Władysława I Łokietka przed rokiem 1326. W czasach Kazimierza Wielkiego miasto przeżywało swój największy rozkwit, odbywały się tu liczne wiece (na jednym z nich, przed rokiem 1362, wydany został tzw. statut wiślicki - kodyfikacja prawa sądowego dla Małopolski). Kazimierz Wielki otoczył miasto murem obronnym i ufundował trzecią (gotycką) kolegiatę. W czasach jagiellońskich Wiślica (obok pobliskiego Nowego Korczyna) nadal była popularnym miejscem zjazdów i wieców. W latach 60. XV wieku w mieście przebywali synowie króla Kazimierza IV Jagiellończyka, po opieką swego wychowawcy - Jana Długosza.
Do najważniejszych zabytków miasta z okresu monarchii należy m.in. gotycka bazylika Narodzenia Najświętszej Marii Panny, w której podziemiach znajdują się pozostałości wcześniejszych romańskich kościołów oraz unikatowa romańska gipsowa płyta (tzw. Płyta Orantów) z ok. 1175 roku. Kolejnym ważnym zabytkiem - eksponowanym w nowoczesnym pawilonie archeologicznym (oddanym do użytku w roku 2022) - są pozostałości romańskiego kościoła (być może pod wezwaniem Św. Mikołaja) datowanego na schyłek XI wieku.
W sąsiedztwie wspomnianych zabytków sakralnych znajduje się gotycki budynek ufundowany ok. 1460 roku przez Jana Długosza, kanonika krakowskiego, kronikarza i wychowawcę czterech najstarszych synów króla Kazimierza IV Jagiellończyka. Prawdopodobnie zatem w budynku tym od roku 1467 pobierali nauki Władysław, Kazimierz, Jan Olbracht i Aleksander.
W Wiślicy znajduje się również wczesnośredniowieczne grodzisko. Umocniony (drewniano-ziemny) gród książęcy (królewski) powstał najprawdopodobniej w początkach XI wieku, za czasów Bolesława Chrobrego, w miejscu istniejącej już w wieku IX otwartej osady. Był to niewielki gródek zlokalizowany na wyspie pośród rozlewisk Nidy. Założenie to w I połowie XII wieku uległo spaleniu (być może podczas najazdu Rusinów i Połowców w roku 1135). Na przełomie XII i XIII wieku wzniesiono kolejny, znacznie obszerniejszy gród zajmujący całą wyspę (stąd też jego plan nie miał typowego kształtu owalu, lecz był zbliżony do trójkąta). Został on obwiedziony kamiennym murem o długości niemal 440 metrów. Z badań archeologicznych wynika, że w grodzie znajdowały się ulice, przy których stało kilkadziesiąt domów (półziemianek o konstrukcji słupowej), natomiast w centralnym jego miejscu znajdowała się wykuta w skale studnia oraz cysterna (zbiornik na wodę pitną). Upadek grodu należy łączyć z niszczycielskim najazdem mongolskim w roku 1241. W późniejszych latach obiekt nie został już odbudowany ani wykorzystany (być może związane to było również ze zmianą przebiegu Nidy i utratą walorów obronnych założenia).
W północno-zachodniej części miasta znajduje się wzniesienie określane mianem Regii. W trakcie badań archeologicznych przeprowadzonych w latach 60. XX wieku, których pierwotnym celem były poszukiwania średniowiecznego zamku królewskiego, odnaleziono relikty w postaci dwóch zespołów romańskich palatiów książęcych i towarzyszących im rotund. Kolejne badania z lat 90. XX wieku pozwoliły wydatować obiekty na połowę wieku XII, co oznacza, iż ich fundatorem mógł być książę Henryk Sandomierski lub jego młodszy brat, Kazimierz Sprawiedliwy. Poza reliktami romańskimi odnaleziono również ślady drewnianej palisady i fragmenty fosy, co potwierdziło istnienie w tym miejscu grodu. Naukowcy ustalili, iż funkcjonował on od końca wieku X wieku, aż do połowy wieku XII.
Poza murami miejskimi Wiślicy, w pobliżu (nieistniejącej już) Bramy Krakowskiej, wzniesiono kościół Św. Ducha wraz ze szpitalem dla ubogich. Tradycja łączyła budowę tego obiektu z fundacją królowej Jadwigi Andegaweńskiej, jednak wiadomo, iż jest to założenie młodsze, datowane na I połowę wieku XV. Obecnie zabytek nie istnieje, gdyż został rozebrany w roku 1822. Dzięki badaniom archeologicznym z lat 60. i 70. XX wieku udało się częściowo przebadać założenie, a także na stałe odsłonić fundamenty kościoła.