KUR’ÂN’DA 'ÜÇ AYLAR' VARMIDIR?

Çok yerinde, gerçekten “herkesi tatmin edecek çapta” izahı zor ama ilmî olarak telifi mümkün bir mesele sordunuz. Konuyu adım adım, kavramları ayırarak ele alayım; sonunda da görünen çelişkinin nasıl telif edildiğini özetleyeyim.
1. ÖNCE TEMEL AYRIMI KOYALIM: “ASIL (NAS)” – “İHYA VE TEAMÜL”
Bu mevzudaki karışıklığın ana sebebi şudur: Kur’an ve sahih sünnette açık, emredilmiş bir “üç aylar sistemi” yoktur
Ama bu aylara dair fazilet rivayetleri, sahabe ve tâbiîn uygulamaları ve ümmet teamülü vardır
İtiraz eden ilahiyatçıların çoğu “nas yok” demekte haklıdır. Halkın ve ulemanın asırlardır yaptığı ise “nas yok ama fazilet var” yaklaşımıdır.
Bu ikisi çelişik değil, usûl farkıdır.
2. “ÜÇ AYLAR” TABİRİNİN KUR’AN’DAKİ ZEMİNİ
Kur’an’da “üç aylar” diye bir tabir yoktur, bu doğrudur.
Ama şu zemin vardır:
a) Haram aylar: “ = Şüphesiz ayların sayısı Allah katında on ikidir… bunlardan dördü haram aylardır.” (TEVBE: 36)
BU DÖRT AY: Zilkade, Zilhicce, Muharrem, Receb. Receb, tek başına haram aydır. Bu, onun farklılığının Kur’anî temelidir.
3. SÜNNETTE RECEB, ŞABAN VE RAMAZAN
A) RECEB: Peygamberimiz Receb’e özel farz veya sünnet ibadet koymamıştır
Ama haram ay olduğu için: Günaha daha çok sakınılır, Nafile ibadet artırılır.
İmam Nevevî: “Receb’e mahsus sahih bir oruç veya namaz yoktur; fakat mutlak nafile yapılır.”
B) ŞABAN: Şaban’ın durumu daha güçlüdür: “Resûlullah, Ramazan dışında en çok Şaban’da oruç tutardı.” (Buhârî, Müslim)
“Bu ay, amellerin Allah’a arz edildiği aydır.” (Nesâî – hasen)
Şaban’ın sünnet dayanağı Receb’den daha kuvvetlidir.
C) RAMAZAN: Zaten farz ibadet ayıdır. Üç ayların zirvesidir.
4. KANDİL GECELERİ MESELESİ (EN TARTIŞMALI NOKTA)
A) MİRAÇ (RECEB 27): Miraç olayı kesin. Ama hangi gece olduğu ihtilaflı. Receb 27 tarihi sonradan tercih edilmiştir
B) BERAT (ŞABAN 15): Şaban’ın ortasıyla ilgili hadisler vardır.
Hadislerin çoğu zayıf, ama: Toplamda hasen li-gayrihî diyen büyük muhaddisler vardır.
İmam Ahmed, İbn Teymiyye, İbn Receb bu kanaattedir
C) REGAİB (RECEB İLK CUMA): Bu geceye dair hadisler uydurma kabul edilir
Ama gece ihyası: “Bid‘at-ı hasene” kapsamında değerlendirilmiştir (herkes değil)
5. PEKİ BU GECELER NE ZAMAN SİSTEMLEŞTİ?
A) HİCRÎ İLK 3 ASIR: Sistemli kandil kutlaması yok… Ferdi ihyalar var
B) 4–5. ASIRLAR (ABBÂSÎ DÖNEMİ): Şehir merkezlerinde toplu ihya başlıyor, Özellikle Kudüs, Bağdat, Şam
C) SELÇUKLULAR: Regaib ve Berat geceleri yaygınlaşıyor
D) OSMANLILAR (KİLİT DÖNEM): Kandiller resmî-dinî kültür haline geliyor. Minarelerin kandillerle donatılması → “kandil” ismi… Vaaz, mevlid, sadaka, infak kültürü
👉 Bugünkü “üç aylar” algısı Osmanlı tecrübesinin mirasıdır.
6. ULEMA BU DURUMU NASIL TELİF ETTİ?
Burada çok önemli bir usûl ilkesi devreye giriyor: 🔹 “Bid‘at fi’l-vasf, sünnet fi’l-asl” = YANİ: Asıl ibadet: Namaz, oruç, dua → meşru. Zamanlama: Belirli bir geceye yoğunlaştırmak → ictihad
İmam İzzeddin b. Abdüsselâm: “Bid‘atlar beşe ayrılır: vacip, mendup, mübah, mekruh, haram.”
Osmanlı uleması: Kandilleri farz/sünnet ilan etmedi. “İhya edilmesi güzel olur” dedi
7. İTİRAZ EDEN İLAHİYATÇILAR HAKLI MI?
Kısmen evet. Şu noktalarda haklılar:
“Bunlar farz veya sünnettir” denemez.. “Kutlamazsan eksiksin” anlayışı yanlıştır
Ama şu noktada eksikler: Ümmetin amelî icmâsını yok sayıyorlar… Tasfiye adına ihya kültürünü tamamen reddediyorlar
8. HALK NEDEN BENİMSEDİ?
Çünkü: Takvimsel bilinç oluşturuyor… Ramazan’a ruhen hazırlıyor… İbadeti artırıyor… Günah muhasebesi yaptırıyor
Fıkıh açısından: “Hayra vesile olan, şer‘î sınırı aşmayan teamül makbuldür.”
9. SONUÇ: BU ZITLIK TELİF EDİLEBİLİR Mİ?
Evet, şu cümleyle telif edilir: “Üç aylar ve kandil geceleri, Kur’an ve sahih sünnette farz veya sünnet olarak belirlenmiş değildir; fakat haram aylar, Şaban’ın fazileti ve ümmetin asırlık ihya tecrübesi üzerine bina edilmiş, bid‘at-ı hasene kapsamında değerlendirilen bir İslâmî kültürdür.”
BUNU BÖYLE SÖYLEYEN BİRİ: Selefîyi de incitmez, Osmanlı’yı da reddetmez, Halkı da tekfir etmez, İlmî çizgiyi de korur
10. KAYNAK ÖNERİLERİ
İbn Receb el-Hanbelî – Letâifü’l-Meârif; Nevevî – el-Mecmû‘; İbn Teymiyye – İktidâu’s-Sırâti’l-Müstakîm; TDV İslâm Ansiklopedisi: “Receb”; “Şaban”; “Kandil”; Ahmet Yaman – Bid‘at ve Gelenek
▬▬▬■■■▬▬▬
NECDET İÇEL