Obrazy przeszłości: Perspektywa

Obrazy przeszłości: Perspektywa
Rejestracja spotkania z Beatą Bartecką i Tomaszem Stempowskim
Prowadzący: Michał Sita

W 2021 roku Beata Bartecka w duecie z Łukaszem Rusznicą wydali artystyczną publikację opartą na archiwach Instytutu Pamięci Narodowej – How to Look Natural in Photos. Ich książka jest brawurową opowieścią korzystającą z fotografii wykonywanych przez funkcjonariuszy aparatu represji – ubeków, milicjantów, agentów służb wywiadowczych, śledczych oraz z fotografii dokumentujących zbrodnie dokonywane przez nazistowską, radziecką i komunistyczną administrację. Dzięki oderwaniu zdjęć od ich historycznych znaczeń i skupieniu się na wizualnych walorach, książka zaproponowała krytyczną i niepokojąco aktualną opowieść o mechanizmach funkcjonowania władzy. Publikacja pozwoliła też zmodyfikować ton dyskusji toczących się na temat archiwów IPN – istotne okazały się ponownie kwestie kontroli i manipulacji, jakim poddaje nas aparat państwa.

Choć to autonomiczna, wizualna warstwa przeważa w książce, historyczne fakty nadal są tu obecne. Treść opisów, jakimi historycy opatrzyli zdjęcia umieszczając je w archiwum IPN oraz błyskotliwy esej autorstwa Tomasza Stempowskiego, osadzający te fotografie w ich historycznym kontekście, znalazły się w aneksie. Mimo że How to Look Natural in Photos była szeroko komentowana, nie nadarzyła się jeszcze okazja, by współautorzy odpowiedzialni za opracowanie kuratorskie i historyczne publicznie omówili podobieństwa i rozbieżności w metodach swojej pracy.

W zależności od perspektywy, z jakiej prowadzona jest analiza, archiwalne fotografie mogą się stać śladami przeszłości, kierującymi naszą uwagę w stronę wydarzeń rozgrywających się w określonym miejscu i czasie, ale mogą też być traktowane jako zasób obrazów, posiadających wewnętrzne właściwości i moc wywoływania określonych napięć, emocji, skojarzeń czy odczuć, oddziałujących przede wszystkim tu i teraz. Wiedza, jaką tworzymy na podstawie tych samych źródeł, może się poważnie różnić gdy do procesu badań wykorzystujemy narzędzia i procedury akademickiej historii lub te specyficzne dla sztuki. Na czym jednak polegają różnice? Czy proces analizy źródeł jest całkiem różny, gdy prowadzony jest z pozycji kuratorki transformującej istniejący zbiór w nową, artystyczną wypowiedź, dla której punktem odniesienia nie musi być już wyłącznie przeszłość? Z drugiej strony, czy punktem odniesienia dla działań instytucji zarządzającej archiwami faktycznie jest jedynie historia? Być może proces tworzenia artystycznej publikacji, opartej na archiwalnym zasobie, jest w jakiś sposób kompatybilny z zainteresowaniami i wrażliwością archiwisty? Czy języki jakimi posługują się artyści i badacze oraz cele, jakimi się kierują, pozwalają na głębszy dialog? W jaki sposób pozycja, z której rozpoczynamy badania archiwum, determinuje naszą wyobraźnię?

W rozmowie wezmą udział Beata Bartecka, współautorka How to Look Natural in Photos oraz Tomasz Stempowski, historyk pracujący w IPN, autor eseju wyjaśniającego kontekst powstania zamieszczonych w książce fotografii.