خشتِ‌ خام ۲۵ | سید ابوالحسن‌ بنی‌ صدر و حسین‌ دهباشی | بخش اول: پرواز انقلاب؛ نوفل‌لوشاتو تا پاستور

گفتگو با سید ابوالحسن بنی‌صدر در مجموعه «خشت خام»، بدون شک تاریخی‌ترین و خاص‌ترین خروجی این برنامه است. حسین دهباشی با سفر به قلب فرانسه (ورسای)، مقابل مردی نشست که اولین رئیس‌جمهور تاریخ ایران بود؛ مردی که روزگاری با ۱۱ میلیون رأی نماد امید بود و اندکی بعد، در میانه‌ی توفان اختلافات، از قدرت خلع شد.

سید ابوالحسن بنی‌صدر (۲ فروردین ۱۳۱۲ – ۱۷ مهر ۱۴۰۰) سیاستمدار و اقتصاددان ایرانی بود که به‌عنوان نخستین رئیس‌جمهور ایران فعالیت کرد.

پدرش سید نصرالله بنی‌صدر زاده روستای باغچه، از توابع شهرستان کبودراهنگ و از روحانیون با نفوذ کبودراهنگ و همدان بود که روستای قاضی قوشچی شهرستان بیجار در استان کردستان به همدان مهاجرت کرده بود بنی‌صدر مقطع ابتدایی و راهنمایی را در کبودراهنگ و دیپلم خود را از دبیرستان شریعتی شهر همدان دریافت کرد. در دانشگاه تهران، در رشته اقتصاد تحصیل کرد. چهار سال در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، تحت ریاست غلامحسین صدیقی فعالیت کرد. بنی‌صدر نماینده دانشجویان دانشکده حقوق دانشگاه تهران در کنگره جبهه ملی ایران در سال ۱۳۴۱ و مسئول سازمان دانشجویان جبهه ملی در دانشگاه تهران بود. پس از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت. از سوربن دکترا گرفت و در آنجا به تدریس پرداخت. او به زبان‌های عربی و فرانسوی تسلط داشت.

برادر بزرگتر او فتح‌الله حقوقدان بود. برادر دیگرش مهدی یک جراح بود و تنها خواهر آنها نیز در پاریس فیزیک هسته ای خواند و در سازمان انرژی اتمی ایران تا زمان انقلاب به‌عنوان متخصص هسته ای کار می‌کرد.

بنی‌صدر در تیر ۵۸ معاون وزیر اقتصاد شد که برای شرکت در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی یک ماه پس از شروع به کار از سمتش کناره‌گیری کرد. وی پس از استعفای دولت موقت در آبان ماه همان سال توسط شورای انقلاب و با تأیید امام خمینی، همزمان به سمت وزیر اقتصاد و امور دارایی و سرپرست وزارت امور خارجه منصوب شد و تا خاتمهٔ عملکرد شورای انقلاب در تیر ۱۳۵۹ به عضویت خود در این شورا ادامه داد. او همچنین رئیس شورای انقلاب و مدیر مسئول روزنامهٔ انقلاب اسلامی بود. دوران ریاست جمهوری او با تنش و رویدادهای مهمی چون انقلاب فرهنگی و حمله عراق به ایران همراه بود. وی در ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ مورد استیضاح و در ۱ تیر عزل گردید او به همراه مسعود رجوی از ایران خارج شد و در فرانسه به‌عنوان «رئیس‌جمهور منتخب شورای ملی مقاومت» به فعالیت سیاسی پرداخت.

در«خشتِ خام» گفت وگوها به به سبک تاریخ شفاهی و به کارگردانی و پرسشگری حسین دهباشی، تاریخ‌پژوه و مستندساز، مدیر پروژه تاریخ شفاهی ایران در عصر پهلوی دوم، پژوهشگر ارشد تاریخ شفاهی رجال جمهوری اسلامی و مدیرمسئول پایگاه پژوهشی و رسانه‌ای تاریخ آنلاین انجام شده است.
بخش نخست این گفتگو، سفر به زمان است؛ بازگشت به پاریس، به نوفل‌لوشاتو و به هواپیمایی که حامل رهبران انقلاب بود. بنی‌صدر با همان ژست‌های روشنفکری و اعتمادبه‌نفسِ همیشگی‌اش، از روزهایی می‌گوید که در کنار امام، معماریِ نوینِ ایران را در ذهن می‌پروراند. دهباشی در این مصاحبه، با صبوریِ تمام اجازه می‌دهد تا بنی‌صدر از نظریه‌ی «اقتصاد توحیدی» و آرزوهایش برای استقرار مردم‌سالاری بگوید. احساس جاری در این بخش، آمیزه‌ای از غرورِ پیروزی و حسرتِ فرصت‌های از دست رفته است. گفتگو به گونه‌ای پیش می‌رود که گویی بنی‌صدر هنوز در حالِ محاجه با رقبایِ تاریخی‌اش در حزب جمهوری اسلامی است.

تماشای این قسمت، مواجهه با مردی است که خود را مغز متفکر انقلاب می‌دانست. دهباشی با پرسش‌هایی درباره‌ی رابطه‌ی او با امام و چگونگیِ کسبِ آن رأیِ بی‌سابقه، لایه‌های پنهانِ سیاست در سال ۵۸ را می‌کاود. بنی‌صدر از اتمسفرِ مسمومِ رقابت‌ها و تلاشش برای مهارِ تندروی‌ها می‌گوید. این مصاحبه، تنها یک گفتگو نیست؛ بلکه دفاعیه‌یِ مردی است که معتقد است مسیرِ انقلاب از همان ابتدا با انحرافاتِ قدرت‌طلبانه روبرو شد. مخاطب در این بخش، با رئیس‌جمهوری روبرو می‌شود که هنوز در سودایِ آن بهارِ کوتاه است.

برای تماشایِ صریح‌ترین روایتِ اولین رئیس‌جمهورِ ایران و درکِ ریشه‌هایِ شکافِ قدرت، به «تاریخ آنلاین» بپیوندید:

سابسکرایب یوتیوب:    / @tarikhonline.dehbashi  

instagram.com/tarikhonline

x.com/hosseindehbashi

t.me/Norooznameh

00:00 - آغازِ گفتگو؛ بنی‌صدر در ورسای فرانسه
03:15 - آشنایی با امام در نجف و پاریس؛ تولدِ یک همراهی
07:40 - پروازِ انقلاب؛ در هواپیمایِ ایرفرانس چه گذشت؟
11:20 - ورود به تهران و اولین چالش‌ها با شورایِ انقلاب
15:10 - نظریه اقتصاد توحیدی؛ آرزوهایِ اقتصادیِ بنی‌صدر
19:45 - رفراندومِ تعیینِ نظام؛ چرا جمهوری اسلامی؟
24:30 - کاندیداتوری برایِ ریاست‌جمهوری و حمایتِ توده‌ها
28:15 - پیروزیِ ۱۱ میلیونی؛ روزی که بنی‌صدر رئیس‌جمهور شد
32:40 - تنفیذ و سوگند؛ اولین جرقه‌هایِ اختلاف با حزبِ جمهوری
36:05 - ماجرایِ انتخابِ نخست‌وزیر؛ نبرد بر سرِ نامِ رجایی
40:15 - نگاهِ بنی‌صدر به تسخیرِ سفارتِ آمریکا و بحرانِ گروگان‌گیری
44:50 - رابطه‌یِ شخصی با امام؛ از اعتماد تا تردید
48:20 - در آستانه‌یِ جنگ