علم‌گرایی در بوتۀ نقد، نشست سوم: افسانۀ تقابل علم و دین | محمدرضا حاجی‌زاده و امیرمحمد گمینی

معرفی نشست:
🔸#مرتضی_حاجی‌زاده:
چگونه علم و ایمان یکدیگر را شکل داده‌اند؟
باور رایجی که علم و دین را در کشاکش دائمی و نزاعی همیشگی می‌بیند، در حقیقت افسانه‌ای مدرن است — افسانه‌ای که در یک قرن گذشته بر گفتمان عمومی، آموزش و حتی درک ما از علم و هویت فرهنگی‌مان اثر گذاشته است. این سخنرانی به‌طور انتقادی به بررسی «نظریۀ تعارض» می‌پردازد: نظریه‌ای که ادعا می‌کند دین، به‌ویژه مسیحیت، در طول تاریخ همواره در برابر پیشرفت علمی ایستاده است. در این بحث نشان داده می‌شود که چگونه این روایت ساخته شد، رواج یافت، و در نهایت توسط پژوهش‌های معاصر به چالش کشیده و بی‌اعتبار شد.
ریشه‌های نظریۀ تعارض به دو شخصیت تأثیرگذار آمریکایی در قرن نوزدهم بازمی‌گردد که تصویری تحریف‌شده از تاریخ ارائه کردند، پر از اغراق و جعل. اگرچه تاریخ‌نگاران مدرن این ادعاها را به‌کلی بی‌اعتبار کرده‌اند، این روایت همچنان در کتاب‌های درسی، رسانه‌های عمومی و تخیل جمعی حضور دارد.
این ارائه همچنین تعریف خودِ مقوله‌های «علم» و «دین» را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که آن‌ها ساخته‌های مدرن‌اند، نه دسته‌بندی‌هایی روشن و تعریف‌شده از سده‌ها پیش. با تکیه بر تحلیل تاریخی روشن می‌شود که در دوران باستان و قرون وسطی و حتی رنسانس، فلسفۀ طبیعی و الهیات حوزه‌هایی جداگانه تلقی نمی‌شدند، بلکه تلاش‌هایی درهم‌تنیده برای درک جهان و پرورش اخلاقی جامعه بودند. زمان‌پریشی و استفاده از تعاریف مدرن برای مفاهیم گذشته، به سوء‌تعبیرهای جدی منجر می‌شود. متفکران قرون وسطی «دین» را نظامی خشک و بسته در برابر پژوهش تجربی نمی‌دانستند، و «علم» را نیز صرفاً امری سکولار و جدا از معنویت درک نمی‌کردند.
با بازخوانی تاریخ اندیشه، تصویری دقیق‌تر آشکار می‌شود که در آن علم و دین اغلب در کنار هم زیسته، همکاری کرده و حتی یکدیگر را تقویت کرده‌اند. اسطوره‌زدایی از این افسانه‌ تعارض علم و دین، امکان فهمی غنی‌تر از این را فراهم می‌کند که انسان‌ها چگونه هم از رهگذر عقل و هم از رهگذر ایمان، در جست‌وجوی حقیقت و دنیای مادی بوده‌اند.
🔸 #امیرمحمد_گمینی:
علم‌گرایی، پیشرفت‌گرایی و افسانۀ افول: بازخوانی انتقادی تاریخ علم در تمدن اسلامی
در این سخنرانی، به نقدی بنیادین بر روایت‌های رایج تاریخ علم پرداخته می‌شود؛ روایت‌هایی که تحت‌تأثیر پیش‌فرض‌های پیشرفت‌گرایانه و علم‌گرایانه (ساینتیستی)، تمدن اسلامی را پس از قرن ششم هجری دچار «افول علمی» معرفی می‌کنند. این نگاه، برخاسته از فلسفۀ تاریخ هگلی و پوزیتیویسم قرن نوزدهمی است که علم را تنها مسیر معتبر شناخت و تمدن غربی را نقطۀ اوج آن می‌داند.
با بررسی نمونه‌هایی از استمرار و تحول علمی در جهان اسلام —از رصدخانه مراغه تا ریاضیات صفوی— نشان داده می‌شود که این روایت نه‌تنها نادرست، بلکه حاصل سوگیری‌های معرفتی و ایدئولوژیک است. همچنین به نقش مروجان علم در عصر حاضر پرداخته می‌شود که گاه ناخواسته، با تکیه بر ساینتیسم، به بازتولید همین افسانه‌ها دامن می‌زنند.
هدف این سخنرانی، ارائۀ چارچوبی انتقادی برای بازخوانی تاریخ علم، و دعوت به بازسازی روایت‌هایی است که پیچیدگی، تنوع و پویایی تمدن اسلامی را در نظر می‌گیرند.
ـــــ
وب‌سایت:
Https://taamoq.ir
کانال تلگرام:
Https://T.me/taamoq
صفحۀ اینستاگرام:
  / taamoq