Wat kunnen we nu leren van onze onderwijsgeschiedenis?

In deze aflevering blik ik terug op de onderwijsgeschiedenis van Nederland. Ik doe dit met Jacques Dane, historicus en hoofd collectie en onderzoek van het nationaal Onderwijsmuseum in Dordrecht. Onderwijs lijkt vaak een kwestie van “wat werkt nu?”, maar wie langer terugkijkt ziet hoe onderwijs veel meer is dan 'leren rekenen, schrijven of lezen'. Oude schoolplaten, handleidingen en leerboeken laten niet alleen zien wat kinderen leerden, maar ook waarom dat zo moest. Soms verdwijnen leerdoelen volledig achter een beeld dat zó sterk is dat het alles overstemt. Denk aan zde walvisvaartplaat die leerlingen vooral onthouden vanwege de harpoen en de ijsbeer, niet vanwege de economische les erachter.

Onze onderwijsgeschiedenis maakt ook duidelijk dat lesgeven nooit waardevrij is. Bij bekende leermiddelen over Nederlands-Indië werd kolonialisme niet neutraal beschreven, maar gelegitimeerd: handel, winst en “ontwikkeling” vormden het vanzelfsprekende kader. Tegelijk relativeert de lange lijn van onderwijsverslagen en terugkerende paniek over lees- en rekenniveau het idee dat “vroeger alles beter was”. Want wat blijkt? Zorgen over kwaliteit blijken van alle tijden. Terugkijken helpt dus op twee manieren: het ontmythologiseert nostalgie én het maakt zichtbaar hoe onderwijs ons wereldbeeld vormt, vaak zonder dat we het doorhebben.

Kernpunten uit de podcast:

🧾 Materiële cultuur werkt als collectief geheugen: schoolboeken, platen en modellen dragen ideeën over onderwijs én samenleving, met verhalen achter elk object.

🐋 Leerdoelen vs. wat blijft hangen: sterke beelden kunnen officiële doelen overschrijven; leerlingen onthouden niet altijd wat bedoeld was.

🌍 Onderwijs is nooit neutraal: koloniale leermiddelen legitimeerden economische exploitatie en stuurden actief op werving en beeldvorming. Ook nu in ons onderwijs dragen we ongemerkt waarden uit.

📉 Kwaliteitszorgen zijn van alle tijden: in oude onderwijsverslagen werd al geklaagd over zwak rekenonderwijs en docentkwaliteit.

🧭 Geschiedenis als vaccin tegen geheugenverlies: zonder kennis van herkomst herhalen we makkelijk discussies en “vernieuwingen” in nieuwe woorden.

Quote uit de podcast:

“Vroeger ging het ook niet goed en vroeger waren er ook zorgen. Dat is denk ik de troost van de geschiedenis.”

Tijdstempels
00:00 – Introductie en welkom
00:37 – Materieel en onderwijsmaterialen
01:58 – Schoolplaten
03:28 – Leerdoelen
04:14 – Museum
05:19 – Kolonialisme
07:31 – Niveau en zorgen
10:04 – Tucht
11:52 – Kind centraal
13:04 – Geheugenverlies
15:02 – Overheid
17:11 – Artikel 23
21:39 – Comenius
26:42 – Bint
29:43 – Thijssen
32:23 – Nu